Rondetafel Eerlijke Natuursteen: “Spreek toch dezelfde taal!”

“Indiase kinderhandjes hakken Vlaamse kinderkopjes.” Met deze undercoverreportage van De Standaard werd de natuursteensector in ons land het vuur aan de schenen gelegd in 2015. De aanblik op de heraanleg van de Gentse binnenstad zou voor schepen Filip Watteeuw nooit meer hetzelfde zijn. Ook al waren sommige Belgische en Nederlandse natuursteenimporteurs toen reeds lid van initiatieven die de humane wantoestanden in de productielanden aan de kaak stelden, toch bleek de reportage een startschot te zijn voor de sector om niet langer passief toe te kijken.

IMVO Initiatief TruStone zag na veelvuldig overleg het daglicht in 2019 en wil overheden en lokale besturen, bedrijven, ngo’s, vakbonden, voorschrijvers en consumenten aansporen om de krachten te bundelen, de keten bloot te leggen en verantwoordelijkheid op te nemen voor betere arbeids- en leefomstandigheden.

Polycaro had een vurig Ronde Tafel-gesprek met enkele zeer gedreven stakeholders aan tafel:

Nog maar het begin

‘Duurzame natuursteen’. Het is een woord dat de voorbije jaren veelvuldig over de lippen ging en dat sinds 2019 duchtig in de oren blijft weergalmen van menig natuursteenhandelaar of -verwerker. “En dit is nog maar het begin”, zegt Julien Van Hollebeke, ondervoorzitter van Febenat (de Benelux Federatie van Natuursteenhandelaars), en CEO van natuursteengroothandel Stone Consulting. “Initiatief TruStone is pas op 1 oktober 2019 officieel van start gegaan, en de weg is nog lang. Maar TruStone zal een begrip in de markt worden, een kwaliteitslabel waarmee Nederlandse en Vlaamse bedrijven die lid zijn van TruStone kunnen bewijzen dat zij ernstige inspanningen leveren om opgelegde sociale en ethische codes te doen respecteren.”

En dat is exact waar het schoentje al decennialang hapert. De problematiek is veelzijdig en beperkt zich niet tot één land of regio. Samengevat komt het erop neer dat natuursteen die ontgonnen en verwerkt wordt in de zogenaamde ‘risicolanden’ -we hebben het vooral over bepaalde gebieden in India, China, Vietnam, Afrika en Latijns-Amerika- vaak omhuld is door een duistere sluier van mensonwaardigheid. Slechte arbeidsomstandigheden en rechtenschendingen, moderne slavernij en kinderarbeid weergalmen door de wandelgangen van diverse betrokken ngo’s zoals o.a. Arisa (de vroegere LIW – Landelijke India Werkgroep), Stop Child Labour en WSM (vroeger gekend als Wereldsolidariteit – Solidarité Mondiale).

Ketentransparantie, risicoanalyse en verbeterplannen

WSM is een Belgische ngo en verdedigt het fundamentele recht op waardig werk en sociale bescherming van de mens, en zet beleidsmakers en bedrijven onder druk om gelijkheid en sociale rechtvaardigheid wereldwijd centraal te stellen in de economie.

Koen Detavernier, beleidsmedewerker bij WSM, vat het als volgt samen: “Wil je grip krijgen op de lokale problematiek, dan is de eerste stap het in kaart brengen van de landen, en diens regio’s of groevegebieden waar de ethische codes geschonden worden. Over welk materiaal gaat het, waar komt het vandaan en waar schuilen er risico’s op bv. kinderarbeid. Dat laatste zien we vaak terug wanneer de niet bruikbare ontgonnen brokken steenpuin worden gedumpt voor de deuren van kleine dorpjes. Dat ‘afval’ moet verwerkt en verkapt worden tot bruikbare steentjes, onze zogenaamde kasseisteen of kinderkopjes, niet zelden gekapt door kinderhandjes. Uiteraard is de lokale problematiek niet enkel gericht op kinderarbeid, maar zijn er tal van aspecten die in kaart worden gebracht: veiligheid, gezondheid, huisvesting, sociale zekerheid, arbeidscontracten, vakbonden, ‘gedwongen’ arbeid, enz.”

“Tweede stap is: wat kunnen we eraan doen? Als bedrijf alleen waarschijnlijk niet veel. Maar wat kunnen we samen doen? Dat is waar het over gaat. Als we het over kinderarbeid hebben, dan is een belangrijk aspect vaak het onderwijs. Als het onderwijssysteem faalt, waarom zou je je kind dan naar school sturen? Maar ook: hoeveel worden die mensen daar betaald? Als vader en moeder genoeg verdienen, waarom zou je dan je kind laten werken door ze stenen te laten kappen? Dan hebben we het nog niet eens over het kastensysteem gehad in bv. India. Ben je geboren in de laagste kaste, dan zijn je kansen en toekomstperspectieven bijzonder klein. Vrouwen staan er in India ook vaak alleen voor. Vroegtijdige sterfte van mannelijke groevewerkers en steenkappers door stoflong (silicose) is daar schering en inslag. Zonder de financiële bijdrage van de kinderen, redden die moeders het vaak niet. De problematiek is complex, maar het Initiatief TruStone is door Vlaanderen en Nederland in het leven geroep om het stapsgewijs en samen aan te pakken, teneinde verandering te kunnen realiseren.”

“Dat begint bij het in kaart brengen, de risico’s detecteren en jaarlijks een actieplan opstellen, uitvoeren, evalueren en communiceren door en naar alle betrokken stakeholders. Want dat is waar TruStone voor staat: een mulitstakeholderinitiatief waar iedereen mee aan boord stapt. De enige manier om vooruit te geraken is door de krachten van bedrijven, overheden, vakbonden en ngo’s te bundelen tot één stem.”

Wat houdt het TruStone label in voor de bedrijven die zich engageren?

Julien Van Hollebeke: “Als je lid wordt van TruStone, dan engageer je je om je volledige keten bloot te geven en maak je duidelijk dat de steen die je verkoopt afkomstig is uit een groeve die handelt volgens de vooropgestelde ethische codes zoals vastgelegd in de internationale richtlijnen en verplichtingen van de Verenigde Naties voor Bedrijfsleven en Mensenrechten, de Richtlijnen voor Multinationale Ondernemingen van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO), en de fundamentele arbeidsnormen van de International Labour Organization (ILO).

Wil je je natuursteenhandel dus lid maken van TruStone en je bedrijf profileren als een bewuste onderneming die enkel ethisch verantwoord en ‘child labour free’ materiaal verkoopt? Dan zal jij moeten kunnen aantonen dat je het materiaal afkomstig uit risicogebieden aankoopt bij een groothandel die zijn keten heeft blootgelegd. Dit doe je door naar zijn due diligence te vragen. Kan je met 100% zekerheid zeggen dat jouw leverancier de waarheid spreekt? Misschien niet, tenzij je zelf zijn keten bloot legt. Maar op zijn minst heb je inspanning gedaan, en daarover gaat het. Hoe luider en met hoe meer mensen je hetzelfde roept, hoe verder het zal echoën. Dat zal weerklinken bij particulieren en overheden, en bij de producenten in de landen van oorsprong.”

Anouk Matthys, geoloog bij de Brachot-Hermant Group, vult aan: “Of je je nu engageert als lokaal bestuur dat enkel aankoopt bij bedrijven die TruStone gebonden zijn, of als architect die natuursteen met het TruStone-label voorschrijft aan de particulier, of als tegelzetter of keukenbouwer die TruStone-natuursteen inkoopt bij een Belgische groothandel om te verwerken: iedereen die met natuursteen te maken heeft kan lid worden van TruStone. Het label verzekert je dat de nodige inspanningen werden genomen om na te gaan of de aangekochte materialen op een verantwoorde manier ontgonnen, verwerkt en verkocht zijn, en dat je bereid bent volledige transparantie te geven over je keten.”

Koen Detavernier verduidelijkt: “De engagementen die een bedrijf moet aangaan, zijn afhankelijk van de plek in de keten die je inneemt. Als je bv. enkel importeert in België via andere importeurs, dan moet je zelf niet meer nagaan hoe het daar in India aan de basis gesteld is. Dat zal de taak zijn van de importeur die daar ter plaatse aankoopt. Het engagement dat je dan aangaat, is dat je aankoopt bij mensen die TruStone gebonden zijn en dus niet meer elders gaat inkopen. Kort samengevat gaat TruStone om de inspanningen die bedrijven doen om voor hun keten te zorgen, daar verantwoordelijkheid in te nemen en er stapsgewijs vooruitgang in te boeken. Los van de garantie, is dat de voorwaarde, dat je inspanningen levert en dat je die inspanningen jaar na jaar opdrijft. Eigenlijk komt TruStone dus neer op een inspanningsverbintenis die je aangaat.”

Garantie op strikte geheimhouding

Julien Van Hollebeke: “Ik ben zelf al jaren actief als importeur en fabrikant en maak graag een belangrijke kanttekening voor iedereen die even slikt bij het idee dat zijn hele keten wordt bloot gelegd. Sommige grote internationale bedrijven zijn immers al generaties lang actief in het verhandelen van natuursteen wereldwijd. Die staan niet te springen om de beginschakels en hun kwaliteitsvolle bronnen, waar ze zo hard voor gewerkt hebben, open en bloot prijs te geven. Een voorwaarde in het transparant maken van je keten houdt dan ook in dat de SER (Sociaal Economische Raad) die het kloppende en administratieve hart is van TruStone, strikte geheimhouding garandeert over de verkregen handelsinformatie.”

No pain, no gain

Anouk Matthys: “Bedrijven die zich hebben aangesloten bij TruStone maar die zich niet engageren om hun keten bloot te leggen en dus geen daadwerkelijke interesse hebben om de levens- en arbeidsomstandigheden op de plaats van productie te helpen verbeteren, die zullen het label weer ontnomen worden. Bram Callewier, oprichter van Stoneasy.com en één van de grondleggers en voortrekkers van het Initiatief, vat het goed samen: “TruStone is een vrijwillige deelname maar het is niet vrijblijvend.”

Sterk label

Erik Van Eynde (Maris Natuursteen): “TruStone staat vandaag in haar beginschoenen, maar de intentie is om uit te groeien tot een heel sterk label waarvoor de eindklant bewust wil kiezen. Dit creëer je enkel en alleen doordat iedereen die met natuursteen te maken heeft aan hetzelfde touw trekt en met de neuzen die in dezelfde richting wijst. Hou je van natuursteen, neem dan verdorie je verantwoordelijkheid op! In Duitsland bijvoorbeeld helpt de organisatie XertifiX de keten bloot te leggen van bedrijven die hun engagement zijn aangegaan. Zij onderwerpen groeves en fabrieken aan audits volgens de richtlijnen van OESO, ILO en de UN. Daar hebben ze trouwens beslist om een gelijkaardig initiatief maar dan voor de textielsector, hand in hand te laten gaan met certificering voor de beste resultaten.”

Julien Van Hollebeke: “Ook WinWin in Zwitserland bewijst ons dat het kan. Je geraakt daar niet meer aan de bak als je geen WinWin stenen verkoopt. Kijken we naar TFT, het Engelse Responsible Stone Program van The Forest Trust, dan weten ze in de landen van oorsprong heel goed waarover het gaat. In België hebben we vanuit Febenat nagedacht over wat wij als bedrijven concreet kunnen doen. Het artikel in De Standaard heeft dat in gang gezet, maar eigenlijk waren we daar al veel langer mee bezig. TruStone is sinds 1 oktober officieel van start gegaan en verenigt Vlaanderen en Nederland waardoor we sterker staan dan ooit tevoren. Het is aan ons om overheden en particulieren bewust te maken. Als wij als importeurs in de betreffende risicolanden gezamenlijk op dezelfde nagel blijven timmeren en gebundeld roepen dat we nog uitsluitend aankopen bij leveranciers die beantwoorden aan onze ethische codes, dan denk ik dat we verandering kunnen initiëren. Tien jaar terug stond je daar als bedrijf alleen maar wat te prediken, en was het resultaat dat de leverancier niet meer aan jou wou verkopen. Vandaag keren we gezamenlijk het tij. Als iedereen dezelfde eisen stelt, kunnen ze niet anders meer dan zich aan te passen.”

India is België niet

Julien vervolgt: “Dat zoiets niet in één-twee-drie opgelost is, is een feit. De manier waarop men bijvoorbeeld in India leeft, is in geen enkel opzicht te vergelijken met hoe ons leven in het Westen eraan toe gaat. Bram Callewier van Stoneasy.com levert al jarenlang financiële inspanningen om de leefomstandigheden in India te verbeteren. Zijn er verbeteringen? Jazeker. Maar zijn ze ook al tegen de muur gelopen met hun inspanningen? Absoluut. Kinderen weghouden uit steengroeves en ze achter de schoolbanken krijgen is niet altijd wat het lijkt. Want ga je ter plaatse het schooltje bezoeken, dan is er les, maar draai je je rug, dan is de kans groot dat het schooltje dicht is. Dat is zoals mijn eigen verhaal waar we veiligheidsschoenen hadden uitgedeeld aan de medewerkers in de groeven die op teenslippers werkten. De dag nadien vonden we ze te koop aangeboden op de lokale markt. Wij kunnen ons dat met onze westerse mindset niet voorstellen hoe het is om in armoede te leven. Dan geldt elke cent, en die wil je liefst op een zo kort mogelijke tijdspanne verdienen. Ik daag iedereen uit die vanuit zijn luie zetel over deze topic wil discussiëren, om eerst eens ter plaatse te gaan kijken hoe het er aan toe gaat.”

TruStone brengt ‘verplichtingen’ met zich mee. Kunnen bedrijven die niet omzeilen door alternatieven aan te kopen in Europa?

Erik Van Eynde: “Zijn er waardige alternatieven te vinden dichter bij huis? Waarschijnlijk wel. Op vlak van duurzaamheid is een kortere leverafstand trouwens goed meegenomen. Maar ook Italië verkoopt jou ongetwijfeld Indiase graniet. Ook zij zullen aan de TruStone voorwaarden moeten voldoen als ze aan jou als TruStone-lid natuursteen willen verkopen. Bovendien helpt het de lokale sociale situatie in de risicolanden geen millimeter vooruit door je aankoopstrategie te verhuizen van India naar bijvoorbeeld een Europees land. De basis van die problematiek is armoede, en die bestrijd je niet door te stoppen met handel drijven. Het is door er te blijven kopen maar je plicht op te nemen dat je iets aan de lokale arbeidsomstandigheden kan en wil veranderen, hoe klein je ook bent, en door er je tanden in te zetten, dat er mogelijkheid is tot effectieve verandering. Globale aanpak en gezamenlijk streven naar hetzelfde doel: dat is waar het om gaat.”

De rol van overheden en lokale besturen

Als belangrijke afnemer van bv. Indiaas graniet, basalt of zandsteen, vragen we ons af welke rol de overheid kan spelen in deze problematiek. En die blijkt unaniem groter te zijn dan wat lokale besturen waarschijnlijk verwachten.

Henri Vanderlinden, zaakvoerder van natuursteenbedrijf Vanderlinden-Holemans, Nationaal voorzitter van de natuursteenbewerkers in België en van het Technisch Comité ‘Steen en Marmer’ van het WTCB: “Ik ben Schepen van Openbare Werken geweest in Hoeilaart, dus ik weet hoe openbare aanbestedingen verlopen. De druk die ons wordt opgelegd is soms heel erg groot. Aannemers geven een aanbod onder de prijs, en zoeken pas na het binnenhalen van de opdracht naar de leveranciers en plaatsers die het voor die prijs kunnen doen.”

Financiële ondersteuning en opname in lastenboeken

Koen Detavernier pikt daarop gretig in: “De totaalprijs die een overheid bereid is om te betalen voor een product, speelt inderdaad een rol bij het begin van de productieketen. Willen we nagaan wat onze overheid kan doen, dan is dat voor ons als ngo zeer duidelijk.

Ten eerste: initiatieven zoals TruStone actief ondersteunen. In geval van TruStone is de Vlaamse en de Nederlandse overheid mee ingestapt en werd het Initiatief op 10 mei 2019 ondertekend door zowel voormalig minister-president Geert Bourgeois, en voor Nederland op 13 mei 2019 door Sigrid Kaag, Nederlands Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Structurele geldelijke ondersteuning vanuit de overheid is van cruciaal belang voor de slaagkans van een dergelijk initiatief. Je lost het immers niet op in een paar jaar tijd, dus de blijvende financiering over een lange tijdspanne is van groot belang.

Ten tweede: systematische vermelding van TruStone in het lastenboek. Vanuit WSM vinden wij immers dat overheden en lokale besturen een voorbeeldfunctie hebben. Ze zouden standaard in hun lastenboeken moeten opnemen dat leveranciers verplicht moeten kunnen aantonen dat zij zorg dragen voor hun keten -de zogenaamde ‘ketenzorg’ of ‘Human Rights Due Diligence’-, en dit conform de normen van de OESO zoals TruStone of andere. Want ook bedrijven die geen lid willen worden van TruStone en die de gevraagde transparantie op hun eentje kunnen meegeven, moeten, gezien de Europese concurrentieregels, in aanmerking kunnen komen. Of dit überhaupt mogelijk is, daar heb ik mijn twijfels over want in TruStone is een pak ondersteuning voor bedrijven voorzien zoals een collectieve Due Diligence voor een aantal gebieden, een webtool die ontwikkeld wordt en die het redelijk eenvoudig zou moeten maken om dat in te vullen als verwerker of leverancier.

Kwaliteitsnormen worden wel opgenomen in lastenboeken, maar de inspanningen die een bedrijf levert om bij de productie na te gaan wat er wel of niet wordt nageleefd inzake human rights, is nog niet standaard ingeburgerd. Dat moet veranderen. Hierdoor ontstaat bovendien een oneerlijke concurrentiestrijd tussen bedrijven die wel inspanningen leveren en daar dus ook financieel de kosten voor dragen, en bedrijven die er niet van wakker liggen en er met de buit vandoor gaan”, aldus Detavernier.

Haalbare levertermijnen

Anouk Matthys: “Overheden hebben bovendien een grote taak in het naleven en eisen van realistische levertermijnen. Goochelen met krappe deadlines wordt te vaak gedaan, maar dit werkt ontegensprekelijk het probleem in de landen van oorsprong extra in de hand.”

Detavernier: “Inderdaad. Wordt er een grote bestelling geplaatst die op een te korte termijn moet geleverd worden door de betreffende leverancier, dan krijgt die te maken met teveel werk voor te weinig mankracht. Ten eerste zijn het vaak de ‘tijdelijke’ arbeiders die de gevolgen dragen inzake schending van fundamentele mensenrechten en waardige arbeidsomstandigheden. Ten tweede gaan Indiase leveranciers in geval van een beperkte productiecapaciteit elders gaan ‘shoppen’. Hierdoor verdwijnt de transparantie op de oorsprong van je materiaal en ook al ben je dan een bedrijf met zorg en aandacht voor zijn keten, dan heb je er het raden naar waar jouw materiaal écht vandaan komt.”

Samengevat

“Intitiatieven zijn goed. Maar los van het TruStone Initiatief zou naar mijn mening elk bedrijf verplicht moeten zijn om die ketenzorg toe te passen. Bij wet voorgelegd. Of vanuit de Europese Unie, dat zou ideaal zijn”, zo besluit Koen Detavernier.

Meer info over TruStone via:

www.imvoconvenanten.nl/nl/natuursteen
isabel@febenat.be
initiatieftrustone@ser.nl


Clausules voor aanbestedende overheden

De verschillende partijen binnen dit multistakeholderinitiatief nemen ieder een aantal taken op zich. Zo wordt er van natuursteenbedrijven (producenten en importeurs) verwacht dat ze due diligence toepassen om de sociale risico’s in hun toeleveringsketen te analyseren en vervolgens te beperken. Van de aanbestedende overheden wordt verwacht dat ze het due diligence proces als voorwaarde opleggen binnen hun overheidsopdrachten waar natuursteen deel van uitmaakt, en toezien op de toepassing ervan.

Op de website van de Vlaamse Overheid vind je standaard clausules terug die je als aanbestedende overheid in je aanbestedingen kan opnemen: www.overheid.vlaanderen.be/natuursteen.

Overheden die aangesloten zijn bij het TruStone initiatief kunnen voor ondersteuning bij de controle van de due diligence verplichtingen van de aangesloten bedrijven, terecht bij het secretariaat van het TruStone initiatief via InitiatiefTruStone@ser.nl of tel: +31 (0)70 3499 545.


Foto’s: Lies Paelinck/Maris Natuursteen

“TruStone is een mulitstakeholderinitiatief waar iedereen mee aan boord stapt en waarvoor je een inspanningsverbintenis aangaat.” – Koen Detavernier

“Hoe luider en met hoe meer mensen je hetzelfde roept, hoe verder het zal echoën. Dat zal weerklinken bij particulieren en overheden, en bij producenten in de landen van oorsprong.” – Julien Vanhollebeke

“TruStone is een vrijwillige deelname maar het is niet vrijblijvend.” – Bram Callewier

“Tien jaar terug stond je daar als bedrijf alleen maar wat te prediken, en was het resultaat dat de leverancier niet meer aan jou wou verkopen. Vandaag keren we gezamenlijk het tij.” – Julien Vanhollebeke

“Een voorwaarde in het transparant maken van je keten houdt in dat de SER strikte geheimhouding garandeert over de verkregen handelsinformatie.” – Julien Vanhollebeke

“Overheden moeten hun voorbeeldfunctie opnemen: ketenzorg toepassen, daar moet expliciet naar gevraagd worden vanuit de aanbesteding en in het bestek.” – Koen Detavernier