Renovatie Brusselse zwembaden: “met voeten getreden erfgoed”

Alles wat een tegelzetter vandaag doet, kan binnen 100 jaar het voorwerp zijn van een archeologische reconstructie

Project fiche

In de openbare zwembaden van Brussel is al een tijdje een heuse renovatieronde aan de gang. En die is nog niet ten einde. Het lot van de karakteristieke zwembadtegeltjes kan daarbij, afhankelijk van het geval, heel anders uitvallen. Sommige verdwijnen achter roestvrij staal, andere werden uitgebroken en vervangen. En nog andere worden met uiterste zorgvuldigheid gerestaureerd. Dit zal vooral het geval zijn bij de komende restauratie van het oudste zwembad van Brussel, dat van Elsene.

Beliris, de samenwerkingscommissie van de federale overheid en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, investeert sinds een aantal jaren in de renovatie van openbare zwembaden. Intussen werden het Louis Namèche zwembad (Sint-Jans Molenbeek) en het Nereus-zwembad (Ganshoren) al onder handen genomen. Momenteel zit het zwembadplan in de volgende fase, met de renovatie van Neptunium in Schaarbeek. Als dit klaar is in 2019, is het tenslotte de beurt aan Elsene.

1. Louis Namèche

Ruim twee jaar geleden heropende het Olympisch bad Louis Namèche in Sint-Jans-Molenbeek. Dit na een ware metamorfose, zo legt Tine Van Looveren uit, projectleider bij Beliris.

“De waterdichting van het grote binnenbad werd volledig herdacht. De oude betegeling ruimde plaats voor een nieuwe bekleding van geprefabriceerde roestvaste staalplaten, specifiek ontworpen voor zwembaden. In het kleine bad vernieuwden we zowel de waterdichting als de betegeling. En een nieuwe antislipvloer rond beide baden voorkomt valpartijen”.

De werken werden uitgevoerd door tegelbedrijf Daelemans, een bekend specialist in deze materie (zie verder). De nieuwe tegels waren van Agrob-Buchtal.

renovatie zwembad louis nameche

Zwembad Louis Namèche na uitvoering van de werken

renovatie zwembad louis nameche

2. Nereus

Zwembad Nereus in Ganshoren werd om veiligheidsredenen gesloten in 2002 om pas opnieuw te openen in 2014.

“Een belangrijk aandachtspunt,” aldus Fabian Bossut, werfcontroleur bij Beliris “was de waterdichting van de baden en loopvlakken. Deze werd volledig herzien. Een nieuwe binnenbekleding, bestaande uit prefabwanden van roestvrij staal bekleed met pvc, bedekt de oude tegels van het bad. We voorzagen ook een nieuwe overloopgoot en nieuwe betegeling voor de loopvlakken en kleedkamers.”

De tegelwerken werden ook hier uitgevoerd door Tegels Daelemans, die dit keer tegels plaatste van Vitra (meer bepaald Vitra Arkitekt Color en Vitra Dotti) en Margrès.

Het productpakket van Daelemans

Philip Daelemans van tegelbedrijf Daelemans uit Kontich bouwt al ruim een kwarteeuw zwembaden. En al meer dan tien jaar werkt hij daarbij samen met Ceresit en Agrob-Buchtal als vaste partners. Hij zei eerder al in Polycaro: “Ik ben weliswaar niet getrouwd met een fabrikant, maar met het resultaat. En deze twee kunnen mij het resultaat garanderen.”

Altijd belangrijk, maar in een zwembad des te meer. “In zwembaden heb je geen grijze zone. Het is goed of het is niet goed. Je hebt op technisch vlak géén foutenmarge.” Daelemans gebruikt daarbij telkens dezelfde producten. “Omdat die qua duurzaamheid hun efficiëntie al jaren bewezen hebben. Waarom afwijken van een succesverhaal?”

– Ceresit CL 50 – Deze flexibele vochtafdichting is specifiek geschikt voor zwembaden. Door zijn flexibiliteit zorgt hij voor een soort van ontkoppeling die de krimp op vangt.

– Ceresit CM 18 – One size fits all: deze lijm is overal bruikbaar: in de kuipen, en in de natte en de droge zones, binnen en buiten. Handig!

– Ceresit CM 33 standaardvoeg, voor in de droge zones.

– Cérésit CE47 – Wanneer er hogere eisen gesteld worden aan het voegwerk (zoals in zwembaden) luidt de oplossing Ceresit CE 47 epoxy voegmortel.

renovatie zwembad nereus

renovatie zwembad nereus

Afgewerkt zwembad Nereus

renovatie zwembad nereus

3. Neptunium

Dit artikel verscheen in Polycaro 62

Lees alle artikels van deze editie online

of

PDF downloaden

Met de twee volgende renovaties komen we in een nieuwe, en iets meer complexe fase van het Brusselse zwembadplan. Want beide volgende gebouwen op de lijst van Beliris hebben erfgoedwaarde. Op dit moment renoveert Beliris het Neptunium-zwembad in Schaarbeek. Dit gebouw uit 1957 werd ontworpen door architect Laurent Senterre en wordt geprezen als een geslaagd voorbeeld van het modernisme, meer bepaald de “pakketbootstijl”.

Deze stijl, misschien het meest bekend van het Flageygebouw, zien we hier in de patrijspoorten en boegvormige elementen. De renovatie zal gebeuren met respect voor de originele architecturale kenmerken, aldus Catherine Brixy, projectleider bij Beliris.

“Eerder werd de oorspronkelijke betegeling hier en daar vervangen, wat voor een mengelmoes aan vloeren zorgde. Tijdens deze renovatie willen we de originele tegels uit de af te breken zones recupereren om net die recentere, afwijkende tegels te vervangen. Ook de betegeling van het kleine bad nemen we onder handen.” Gekozen werd voor tegels van Villeroy & Boch. De onderaannemer voor de plaatsing van de tegels moet nog worden aangeduid.

renovatie zwembad neptunium

Zwembad Neptunium tijdens de werken

4. Elsene

Het zwembad van Elsene, uit 1904, is het oudste van Brussel en sinds 2007 beschermd erfgoed. Daarom was er zelfs even sprake van dat het geen zwembad meer kon zijn: de oorspronkelijke beton van de zwembadvloer uit 1904 zou niet kunnen vervangen worden, omwille van zijn erfgoedwaarde. Er waren even plannen om het gebouw om te vormen tot een museum, maar die zijn nu van de baan. Het blijft gewoon een zwembad. De restauratie, die volgend jaar begint, is zeer gedetailleerd voorbereid, onder meer met een 100 pagina’s tellende archeologische studie over de oorspronkelijke tegelwerken, uitgevoerd door een team onder leiding van Géraldine Bussienne, conservator-restaurateur van keramiek (zie ‘Het rapport’).

Het rapport

De tegelzetter van vandaag kan er zich maar beter van bewust zijn: alles wat hij vandaag doet, kan binnen 100 jaar het voorwerp zijn van een uiterst gedetailleerde en scrupuleuze archeologische reconstructie.

– De onderzoekers gingen de herkomst na van de tegels, en wisten ze te traceren tot diverse grote spelers in de Belgische keramische industrie van de vroege twintigste eeuw: Frères Boch (La Louvière), Pavillons (Florennes) of Manufactures Céramiques d’Hemixem Gilliot & Cie (Hemiksem). Uit de laboratoriumonderzoeken is gebleken dat het gaat om “fijne keramische veldspaattegels met een doorzichtige loodhoudende afwerkingslaag op de muren, en grestegels met een hoog glazuurgehalte op de vloer.”

– Door middel van negen sonderingen werd de plaatsingswijze onderzocht. De keramische tegels werden met behulp van de traditionele methode op de muur aangebracht (cementmortel en zand). De vloertegels werden oorspronkelijk op een mortellaag (cement en zand) en op een niet-gestabiliseerde zandlaag gelegd, zonder waterdichtingslaag.

– Ook werden verschillende herstellingen vastgesteld, die aantonen dat een waterdichtingslaag werd aangebracht.

renovatie zwembad elsene

Verouderde tegels in het zwembad van Elsene

renovatie zwembad elsene

renovatie zwembad elsene

En vervolgens?

Op basis van het rapport formuleerden de onderzoekers een aantal aanbevelingen. Deels kunnen de tegels worden schoongemaakt, door een conservator-restaurateur van keramiek. Maar door de onvermijdelijke omstandigheden in een zwembad (vocht en warmte) zijn een heel aantal tegels niet te redden: ze zijn gebroken of gescheurd, er zijn stukken af, er is aangekoekt vuil dat niet met oplosmiddelen verwijderd kan worden… Deze dienen vervangen te worden door kopieën. Het gaat om ongeveer 3.000 tegels. Het rapport besluit: “Het laten maken van identieke keramische tegels bij de huidige leveranciers of handwerkers wordt een bijzonder moeilijke klus. Het zal heel moeilijk worden om geen verschillen te krijgen qua kleur, craquelé en glans. Bij het toewijzen van de werkzaamheden is het absoluut noodzakelijk om de plaatsing toe te vertrouwen aan een gespecialiseerde onderneming die ervaring heeft op dit vlak.”

De op handen zijnde restauratie van het zwembad van Elsene biedt een interessante inkijk in de details van een restauratieproces. Het legt ook een stukje geschiedenis bloot van de keramische industrie in België. Het zwembad van Elsene wordt dan wel geen museum, maar op een bepaalde manier toch weer wel. Een museum dat stilzwijgend een verhaal vertelt over de geschiedenis van de keramische industrie in ons land. Wie herinnert zich nog dat de Manufactures Céramiques Gilliot & Cie d’Hemixem (kortweg “Hemixem” genoemd) destijds de grootste keramische fabriek was van Europa, die exporteerde tot in Cuba, Aruba, China, Singapore…? De zwembadmuren van Elsene weten meer.


Foto’s: © Beliris